Skąd się wzięła Fara w Ciechanowie – krótka historia z datami
Początki parafii i pierwsza świątynia
Parafia farna w Ciechanowie należy do najstarszych w północnym Mazowszu. Pierwsze pewne wzmianki o istniejącej tu wspólnocie i kościele pojawiają się w dokumentach z końca XIV wieku, choć sama parafia mogła działać już wcześniej, przy grodzie książęcym. Daty z początków istnienia Fary opierają się na źródłach pisanych, porównaniach z innymi parafiami regionu oraz na analizie murów.
Obecny kościół gotycki kształtował się stopniowo. Najstarsze partie murów, zwykle wskazywane w prezbiterium i przy dolnych partiach ścian nawy, wiąże się z końcem XIV lub początkiem XV wieku. Była to wówczas stosunkowo prosta, jednonawowa świątynia z wyodrębnionym, zamkniętym prezbiterium, podobna do innych wiejskich i małomiasteczkowych kościołów mazowieckich.
Fundatorem pierwszej murowanej Fary byli najprawdopodobniej książęta mazowieccy wspierani przez lokalną szlachtę i możnych mieszczan. Część badań wskazuje, że pierwotna świątynia mogła powstać w miejsce wcześniejszego kościoła drewnianego, który stał bliżej dawnego grodziska lub przy rynku. Drewniany etap pozostawił po sobie ślad jedynie w źródłach pośrednich – w późniejszych wizytacjach powtarza się informacja, że „kościół od dawna murowany”, co sugeruje wcześniejszą, skromniejszą konstrukcję.
Od początku Fara w Ciechanowie pełniła funkcję kościoła miejskiego i zarazem parafii obejmującej szerokie zaplecze wiejskie. Widać to w późniejszej historii – wielu fundatorów ołtarzy i kaplic pochodziło z okolicznych wsi, a inskrypcje epitafijne wymieniają nazwy miejscowości, które dziś mogą wydawać się odległe, a wtedy były naturalną częścią parafialnego świata.
Przebudowy, pożary, wojny
Rozwój miasta w XVI wieku wymuszał rozbudowę i upiększanie kościoła farnego. W tym okresie pojawiły się pierwsze większe kaplice boczne, czasem fundowane przez konkretne rody, oraz murowana zakrystia. Bryła świątyni zaczęła nabierać ciężaru i rozbudowanego zarysu, który dziś uznajemy za charakterystyczny dla późnogotyckiej fary mazowieckiej.
Ciechanów, leżący na pograniczu ważnych szlaków, kilkukrotnie doświadczał zniszczeń wojennych. Pożary i grabieże dotknęły także Farę. Ogniom sprzyjała zabudowa miasta, w której dominowało drewno. Ogień kilkakrotnie niszczył dachy, empory, drewniane wyposażenie. Każda taka katastrofa stawała się pretekstem do kolejnych przebudów, już w innym stylu – stąd we wnętrzu gotyckiej budowli stopniowo pojawiały się formy renesansowe i barokowe.
Wojny szwedzkie w XVII wieku przyniosły grabież sprzętów liturgicznych i kosztowności. Część ołtarzy uległa zniszczeniu, część wywieziono. Zachowały się wzmianki o „zrabowanych kielichach i szatach”, co dla biedniejącej parafii było odczuwalnym ciosem. Z czasem braki uzupełniano nowymi fundacjami, dlatego wiele elementów obecnego wystroju pochodzi z późniejszego baroku lub nawet z XIX wieku.
W XIX stuleciu Fara przeszła kolejne remonty związane z osiadaniem murów i zmianami liturgicznymi. Część dawnych empor i drewnianych konstrukcji zastąpiono nowymi. Pojawiły się też ingerencje klasycystyczne i neogotyckie – w zależności od epoki konserwatorzy i proboszczowie mieli inne wyobrażenie o „właściwym” wyglądzie świątyni. To dlatego dziś na jednym fragmencie ściany widać gotycką cegłę, XIX-wieczny tynk i XX-wieczną warstwę, szkołę kolejnych pokoleń.
Fara po II wojnie światowej i dziś
II wojna światowa ominęła Farę w Ciechanowie bez spektakularnych zniszczeń strukturalnych, ale kościół nie był wolny od strat. Część wyposażenia rozproszono lub ukryto, część uległa zniszczeniu z powodu braku opieki i trudnych warunków. Po wojnie priorytetem stały się naprawy dachu, wieży i okien oraz zabezpieczenie murów przed zawilgoceniem.
W drugiej połowie XX wieku przeprowadzono kilka większych prac konserwatorskich. Odsłaniano fragmenty gotyckiej cegły, zdejmowano niektóre niefortunne warstwy tynków, porządkowano kryptę i otoczenie kościoła. Równocześnie adaptowano wnętrze do posoborowej liturgii: pojawił się wolnostojący ołtarz, zmieniono ustawienie części ławek, dodano nowe elementy wyposażenia, często o prostszych, współczesnych formach.
Dziś Fara w Ciechanowie pełni kilka równoległych funkcji. To wciąż żywa parafia z intensywnym rytmem nabożeństw. To także ważny punkt na mapie zabytków – obok zamku i dawnego układu Starego Miasta. Dla turystów i mieszkańców kościół jest naturalną bramą do poznania historii Ciechanowa. Stąd sens ma uporządkowany plan zwiedzania, który pozwala zobaczyć więcej niż tylko ołtarz główny i ławki w nawie.